Craig yr Undeb, Brynrefail

Link to commissioned work information pages

Craig yr Undeb, Brynrefail

Y graig ger yr hen lôn ar lan Llyn Padarn yw Craig yr Undeb. Mae'r enw Craig yr Undeb yn cyfeirio at y defnydd a wnaed o'r fan hon ym 1874 i gynnal cyfarfod cychwynnol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.

Heddiw, mae'n hawdd i unrhyw un gyhoeddi barn a threfnu cyfarfodydd gan ddefnyddio'r cyfryngau cymdeithasol. Mae'n anodd dychmygu y gallai perchenogion chwareli llechi gogledd Cymru, ddechrau'r 1870au, atal undeb rhag cael ei ffurfio drwy rwystro chwarelwyr rhag ymgynnull mewn un lle ar eu tir. Roedd y gorchymyn hwnnw'n mynd lawer ymhellach na'r chwareli ei hunain - roedd nifer fechan o deuluoedd hefyd yn berchen ar y tiroedd cyfagos. Gwnaed cyfoeth mawr o werthu llechi ledled Prydain a thramor.

Erbyn dechrau'r 1870au, roedd undeb fechan wedi'i sefydlu yn chwarel Glyn Rhonwy, ger Craig yr Undeb, ar ôl i'r perchennog, y Capten Wallace Cragg, gytuno'n anfoddog. Roedd chwarelwyr ar safleoedd eraill hefyd eisiau undeb a fyddai'n eu cynrychioli mewn trafodaethau am gyflog ac amodau gwaith gyda rheolwyr. Daeth eu hanallu i ffurfio Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru i ben pan ganiataodd yr Arglwydd Niwbwrch iddyn nhw gwrdd yn gudd ar ei dir ef ym 1874. Ni wyddys neb beth a'i cymhellodd. Efallai ei fod wedi ffraeo gyda pherchennog chwarel fawr.

Y ffordd heibio gwaelod Craig yr Undeb oedd y brif ffordd rhwng Llanberis a Chaernarfon hyd ddechrau'r 1980au pan adeiladwyd yr A4086 i gyd-fynd ag adeiladu Gorsaf Ynni Dinorwig. Heddiw, mae'r ffordd yn rhan o lwybr beicio a cherdded Lôn Las Peris.

Map

LON LAS PERIS Tour label Navigation go East buttonNavigation go West button